ప్రభుత్వ సంస్థలలో కాంట్రాక్టు/దినసరి వేతన ఉద్యోగుల క్రమబద్ధీకరణ (Regularisation)

ప్రభుత్వ శాఖలు, స్థానిక సంస్థలు, కార్పొరేషన్లలో దశాబ్దాల తరబడి దినసరి వేతనం (daily wage), తాత్కాలిక (ad hoc) లేదా కాంట్రాక్టు ప్రాతిపదికన పనిచేస్తున్న లక్షలాది మంది ఉద్యోగులకు "మా సర్వీసు ఎప్పుడు రెగ్యులర్ అవుతుంది?" అనేది ఎప్పటికీ తీరని ప్రశ్నగా మిగిలిపోతోంది. 2006లో సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఇచ్చిన సెక్రటరీ, స్టేట్ ఆఫ్ కర్ణాటక v. ఉమాదేవి తీర్పు(2006 INSC 216), రెగ్యులరైజేషన్ దావాలపై కఠినమైన పరిమితులు విధించింది. అయితే గత రెండు, మూడు సంవత్సరాలలో సుప్రీంకోర్టు వెలువరించిన కీలక తీర్పులు — ముఖ్యంగా ధరమ్ సింగ్ v. స్టేట్ ఆఫ్ యూపీ (2025 INSC 998) మరియు భోలా నాథ్ v. స్టేట్ ఆఫ్ జార్ఖండ్ (2026 INSC 99) — ఉమాదేవి తీర్పును దుర్వినియోగం చేస్తున్న ప్రభుత్వాల తీరుపై కఠినంగా స్పందించి, దీర్ఘకాలం సేవలందించిన ఉద్యోగుల హక్కులను పరిరక్షించే దిశగా ముందడుగు వేశాయి. ఈ వ్యాసంలో, ఈ తాజా తీర్పుల ఆధారంగా, దినసరి వేతన ఉద్యోగులు తమ రెగ్యులరైజేషన్ దావాను ఎప్పుడు, ఎలా విజయవంతంగా నెగ్గించుకోవచ్చో వివరంగా చర్చిద్దాం.

ఉమాదేవి తీర్పు నేపథ్యం

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14, 16 ప్రకారం, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో నియామకం అనేది బహిరంగ పోటీ పరీక్షలు, ఎంపిక ప్రక్రియ ద్వారానే జరగాలి. అయితే వాస్తవంలో అనేక ప్రభుత్వ శాఖలు నిబంధనలను పాటించకుండా, తాత్కాలిక అవసరాల కోసమని చెప్పి కార్మికులను నియమించుకుని, వారిని దశాబ్దాల తరబడి దినసరి వేతనంపైనే కొనసాగించాయి. దీనివల్ల "లిటిజియస్ ఎంప్లాయిమెంట్" అనే సమస్య తలెత్తింది — తొలగింపును ఎదుర్కొన్న కార్మికులు కోర్టును ఆశ్రయించి, మధ్యంతర ఉత్తర్వుల రక్షణలో సర్వీసును పొడిగించుకుని, ఆ సుదీర్ఘ సర్వీసు ఆధారంగానే రెగ్యులరైజేషన్ కోరే ధోరణి పెరిగింది. దీనిని అరికట్టేందుకు 2006లో ఉమాదేవి తీర్పులో సుప్రీంకోర్టు స్పష్టమైన సూత్రాలను నిర్దేశించింది.

ఉమాదేవి తీర్పులోని ముఖ్యాంశాలు ఇవి:

1. ఆర్టికల్ 14, 16 ప్రకారం ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలోకి రావాలంటే నోటిఫికేషన్, బహిరంగ పోటీ, మెరిట్ ఆధారిత ఎంపిక ఉండాలి. ఈ ప్రాసెస్‌ని పాటించకుండా ఎవరైనా ఉద్యోగంలోకి వస్తే, వాళ్లు ఎన్నేళ్లు పనిచేసినా, దాని వల్ల వాళ్లకు పర్మనెంట్ అయ్యే హక్కు రాదు అని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

2. హైకోర్టులు ఆర్టికల్ 226 కింద, సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 32 కింద — సాధారణంగా ఇలాంటి తాత్కాలిక ఉద్యోగులను రెగ్యులర్ చేయమని ఆదేశాలు ఇవ్వకూడదు అని కోర్టు చెప్పింది. ఎందుకంటే అలా ఆదేశిస్తే, పోటీ పడే అవకాశమే లేని ఇతర అభ్యర్థుల హక్కులను కాలరాసినట్టు అవుతుంది.

3. ఎవరైనా కోర్టు స్టే ఆర్డర్ రక్షణలో మాత్రమే ఉద్యోగం కొనసాగిస్తుంటే, ఆ కాలాన్ని రెగ్యులరైజేషన్ కోసం లెక్కలోకి తీసుకోకూడదు అని కోర్టు చెప్పింది. దీన్నే "లిటిజియస్ ఎంప్లాయిమెంట్" అని పైన చెప్పుకున్నాం.

4. "సమాన పనికి సమాన వేతనం" (equal pay for equal work) అనే సూత్రం సరైనదే, కానీ దీని అర్థం "పర్మనెంట్ చేయాలి" అని కాదు అని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. జీతం విషయంలో సమానత్వం అడగడం వేరు, ఉద్యోగం పర్మనెంట్ చేయమని అడగడం వేరు.

ఇన్ని కఠినమైన నిబంధనలు పెట్టినా, కోర్టుకి ఒక విషయం అర్థమైంది — ఇన్నేళ్లు నిజాయితీగా పనిచేసిన వాళ్లందరినీ ఏమాత్రం మినహాయింపు లేకుండా వదిలేస్తే, అది కూడా అన్యాయమే అవుతుంది. అందుకే తీర్పులోని పేరా 53లో కోర్టు ఒక ప్రత్యేకమైన, ఒక్కసారి మాత్రమే వర్తించే మినహాయింపు ఇచ్చింది. కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, వాటి కింద ఉన్న సంస్థలు — ప్రభుత్వం మంజూరు చేసిన పోస్టు మీద, నియామకంలో చిన్న లోపాలు ఉన్నా (అంటే "irregular", పూర్తిగా "illegal" కాకుండా), పదేళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం కోర్టు స్టే లేకుండా పనిచేసిన వాళ్లను, వాళ్లకి కావాల్సిన అర్హతలు ఉంటే, ఒక్కసారి రెగ్యులర్ చేయాలని ఆదేశించింది. దీని తర్వాత, ఆ పోస్టుల్లో మిగిలిన ఖాళీలను సరైన రిక్రూట్‌మెంట్ ప్రాసెస్ ద్వారా భర్తీ చేయాలని, ఇది ఆరు నెలల్లో మొదలుపెట్టాలని కూడా ఆదేశించింది.

ఈ పేరా 53 మినహాయింపు వర్తించాలంటే, నియామకం "irregular" కావాలి తప్ప "illegal" కాకూడదు. అంటే ఏంటి? ఒక వ్యక్తికి ఆ పోస్టుకి కావాల్సిన అర్హతలు ఉండి, ఆ పోస్టు ప్రభుత్వం మంజూరు చేసినదై, కానీ నియామక ప్రాసెస్‌లో మాత్రమే లోపాలు ఉంటే — అది "irregular". దీనికి భిన్నంగా, ఆ వ్యక్తికి అర్హతలు లేకపోయినా, లేదా అసలు ఆ పోస్టుకి మంజూరే లేకపోయినా — అది "illegal", దీనికి పేరా 53 మినహాయింపు వర్తించదు.

ఉమాదేవి తీర్పు తర్వాత రెండు దశాబ్దాలుగా సుప్రీంకోర్టు దీన్ని పూర్తిగా వదిలేయకుండా, దాని పరిమితులను, అమలు తీరును నిరంతరం స్పష్టం చేస్తూ వచ్చింది. M.L. కేసరి (2010) తీర్పులో, పేరా 53 మినహాయింపు కేవలం ఒక్కసారి మొక్కుబడిగా చేసే డ్రైవ్ కాదని, నిజంగా అర్హులైన వాళ్లందరినీ గుర్తించే వరకు ప్రభుత్వ బాధ్యత కొనసాగుతుందని కోర్టు చెప్పింది. నిహాల్ సింగ్ (2013) తీర్పులో, ప్రభుత్వమే ఉద్దేశపూర్వకంగా పోస్టులు మంజూరు చేయకుండా ఉంచి, ఆ కారణంతోనే రెగ్యులరైజేషన్‌ని తిరస్కరించడాన్ని కోర్టు తప్పుపట్టింది. జగ్గో vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2024) తీర్పులో, ఉద్యోగానికి ఏం పేరు పెట్టారు అనేది కాదు, వాస్తవంగా ఏం పని జరుగుతోందో అదే ముఖ్యమని కోర్టు స్పష్టం చేసింది .

జగ్గో v. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2024 INSC 1034): పేరు కాదు, పని ముఖ్యం

సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్‌లో "పార్ట్-టైమ్" అనే లేబుల్‌తో పదేళ్లకు పైగా పనిచేసిన కార్మికుల కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఒక ముఖ్యమైన సూత్రాన్ని నొక్కిచెప్పింది: ఒక కార్మికుని హక్కులను నిర్ణయించేది అతని నియామకానికి ఇచ్చిన పేరు (label) కాదు, అతను వాస్తవంగా నిర్వహిస్తున్న పని స్వభావం. మంజూరైన పోస్టుపై, నిరంతరాయంగా, పదేళ్లకు పైగా, ఎలాంటి క్రమశిక్షణా చర్యలు లేకుండా సర్వీసు చేసిన కార్మికులకు ఉమాదేవి తీర్పు రెగ్యులరైజేషన్‌ను నిరోధించదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. నియామకం "క్రమరహితం" (irregular) మాత్రమే అయి, "చట్టవిరుద్ధం" (illegal) కానప్పుడు, పని అత్యవసరమైనది మరియు నిరంతరమైనదైనప్పుడు, రెగ్యులరైజేషన్‌కు మార్గం తెరుచుకుంటుంది.

ధరమ్ సింగ్ v. స్టేట్ ఆఫ్ యూపీ (2025 INSC 998): ఆర్థిక కొరత సాకు చెల్లదు

ఈ కేసులో ఉత్తరప్రదేశ్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ సర్వీసెస్ కమిషన్‌లో 1989-1992 మధ్య దినసరి వేతనంపై నియమితులైన ఐదుగురు నాలుగో తరగతి ఉద్యోగులు (అటెండర్లు/ప్యూన్లు), ఒక డ్రైవర్ దశాబ్దాలుగా నెలకు కేవలం రూ.1,500 నుండి రూ.2,000 వరకు వేతనంతో సర్వీసు చేశారు. కమిషనే స్వయంగా 14 పోస్టులను మంజూరు చేయాలని రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి ప్రతిపాదన పంపినా, ప్రభుత్వం "ఆర్థిక కొరత" (financial constraints) సాకుతో రెండుసార్లు తిరస్కరించింది. అలహాబాద్ హైకోర్టు కూడా ఉమాదేవి తీర్పును ఆధారం చేసుకుని కార్మికుల పిటిషన్‌ను కొట్టివేసింది.

జస్టిస్ విక్రమ్ నాథ్, జస్టిస్ సందీప్ మెహతా ధర్మాసనం ఆగస్టు 19, 2025న ఇచ్చిన ఈ తీర్పులో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ వాదనను తీవ్రంగా తప్పుపట్టింది. కార్మికులు నిర్వహిస్తున్న పని "శాశ్వత స్వభావం" (perennial) కలిగినదని, అలాంటి పనికి తాత్కాలిక కార్మికులను శాశ్వతంగా కొనసాగించడం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. "ఆర్థిక కొరత" అనే సాకు, నిర్దిష్ట ఆధారాలు లేకుండా, సాధారణ ప్రకటనగా ఉంటే, రెగ్యులరైజేషన్‌ను తిరస్కరించడానికి సరిపోదని కోర్టు తేల్చిచెప్పింది. ఔట్‌సోర్సింగ్, "తాత్కాలికత్వం" అనేవి న్యాయబద్ధమైన ప్రభుత్వ ఉద్యోగానికి ప్రత్యామ్నాయం కాబోవని పేర్కొంటూ, కోర్టు ఈ కార్మికులను ఏప్రిల్ 24, 2002 నుంచి రెగ్యులరైజ్ చేయాలని, అవసరమైతే సూపర్‌న్యూమరరీ పోస్టులు సృష్టించాలని, బకాయిలు, పెన్షన్ రీకాలిక్యులేషన్ చేయాలని ఆదేశించింది. ఈ తీర్పు స్పష్టం చేసిన కీలక సూత్రం ఏమిటంటే — ఒకే సంస్థలో ఒకే విధమైన పని చేస్తున్న కార్మికులలో కొందరిని రెగ్యులరైజ్ చేసి, మిగతావారిని విస్మరించడం ఆర్టికల్ 14ను ఉల్లంఘించినట్టే.

భోలా నాథ్ v. స్టేట్ ఆఫ్ జార్ఖండ్ (2026 INSC 99): "నో-రెగ్యులరైజేషన్" క్లాజు చెల్లదు

ఈ కేసులో వ్యవసాయ శాఖలో జూనియర్ ఇంజనీర్లుగా పనిచేస్తున్న కార్మికుల కాంట్రాక్టును ఏటా పదమూడేళ్ల పాటు పునరుద్ధరిస్తూ వచ్చారు. అయితే ప్రతి పునరుద్ధరణ ఉత్తర్వులోనూ "భవిష్యత్తులో వీరిని రెగ్యులరైజ్ చేసే బాధ్యత యజమానికి ఉండదు" అనే క్లాజును ముద్రించి ఉంచేవారు. దీని ఆధారంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రెగ్యులరైజేషన్‌ను తిరస్కరించింది.

సుప్రీంకోర్టు ఈ వాదనను తిరస్కరిస్తూ, కీలకమైన సూత్రాన్ని ప్రకటించింది: ఒక ఉద్యోగి సముచితమైన ఎంపిక ప్రక్రియ ద్వారా మంజూరైన పోస్టుపై నియమితుడై, ఆ నియామకాన్ని పదేపదే, దీర్ఘకాలం పొడిగిస్తూ వచ్చినట్లయితే, చట్టబద్ధంగా గుర్తించదగిన "చట్టబద్ధమైన ఆశ" (legitimate expectation) ఏర్పడుతుంది. కేవలం కాగితంపై ముద్రించిన నిరాకరణ క్లాజు సంతకం చేసినంత మాత్రాన అది ప్రాథమిక హక్కుల వదులుకోలు (waiver) కాదని, అలాంటి క్లాజు రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులను అధిగమించలేదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. దశాబ్దానికి పైగా నిరంతర సర్వీసు, పునరావృత పొడిగింపులు, సంతృప్తికరమైన పనితీరు — ఇవి కలిసి రెగ్యులరైజేషన్‌కు గుర్తింపు పొందే హక్కును పెంపొందిస్తాయని తీర్పు పేర్కొంది. అయితే ఈ సూత్రం వర్తించాలంటే, తొలి నియామకమే సరైన ఎంపిక ప్రక్రియ ద్వారా జరిగి ఉండాలి — నియామకమే మొదట్లో సక్రమంగా లేకపోతే ఈ రక్షణ వర్తించదని కోర్టు హెచ్చరించింది.



రెగ్యులరైజేషన్ ఎప్పుడు చేయవచ్చు?

ఒక దినసరి వేతన లేదా కాంట్రాక్టు కార్మికుడి రెగ్యులరైజేషన్ దావా విజయవంతం కావాలంటే సాధారణంగా ఈ కింది అంశాలు నెరవేరాలి.

• మొదటిది, కార్మికుడు పనిచేస్తున్న పోస్టు "మంజూరైన" (sanctioned) పోస్టు అయి ఉండాలి — అంటే ఆ పోస్టుకు అధికారికంగా బడ్జెట్ కేటాయింపు, ప్రభుత్వ ఆమోదం ఉండాలి.

• రెండోది, తొలి నియామకం పూర్తిగా "చట్టవిరుద్ధం" కాకుండా, కేవలం "క్రమరహితం" మాత్రమే అయి ఉండాలి — అంటే అర్హతలు ఉన్న వ్యక్తినే నియమించారు గానీ, ఎంపిక ప్రక్రియలో చిన్న లోపాలు ఉన్నాయి.

• మూడోది, కార్మికుడు కనీసం పదేళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం నిరంతరాయంగా సర్వీసు చేసి ఉండాలి, అది కూడా కోర్టు మధ్యంతర ఉత్తర్వుల రక్షణ లేకుండా.

• నాలుగోది, కార్మికుడు నిర్వహిస్తున్న పని తాత్కాలికమైనది కాకుండా, "శాశ్వత స్వభావం" (perennial nature) కలిగినదై, సంస్థ నిరంతర కార్యకలాపాలలో అంతర్భాగంగా ఉండాలి.

• ఐదోది, కార్మికుడు నిర్దేశిత పోస్టుకు అవసరమైన కనీస విద్యార్హతలు కలిగి ఉండాలి.

ఈ పరీక్షలు నెరవేరినప్పుడు, ప్రభుత్వం కేవలం "ఆర్థిక కొరత" అని సాధారణంగా చెప్పి తిరస్కరించడం సరిపోదని ధరమ్ సింగ్ తీర్పు స్పష్టం చేసింది; అలాగే కాంట్రాక్టులో "రెగ్యులరైజేషన్ ఇవ్వం" అని ముద్రించిన క్లాజు కూడా భోలా నాథ్ తీర్పు ప్రకారం రాజ్యాంగ హక్కులను అధిగమించలేదు. అలాగే, నియామకానికి ఇచ్చిన పేరు — "పార్ట్-టైమ్", "కాంట్రాక్టు", "ఔట్‌సోర్స్డ్" వంటివి — వాస్తవానికి నిర్వహిస్తున్న పని శాశ్వత స్వభావం కలిగినదైతే, జగ్గో తీర్పు ప్రకారం ఆ లేబుల్ ఆధారంగా రెగ్యులరైజేషన్‌ను నిరాకరించలేరు.

ఏ సందర్భాలలో రెగ్యులరైజేషన్ విఫలమవుతుంది?

ఉమాదేవి తీర్పు నిర్దేశించిన సాధారణ నియమం ఇప్పటికీ చెల్లుబాటులో ఉంది:

• తొలి నియామకమే రాజ్యాంగబద్ధ నియామక ప్రక్రియను పూర్తిగా ఉల్లంఘించి, ఎలాంటి ఎంపిక ప్రక్రియ లేకుండా జరిగినట్లయితే, అది "చట్టవిరుద్ధమైన" నియామకంగా పరిగణించి, రెగ్యులరైజేషన్‌కు అనర్హమవుతుంది.

• అలాగే, కార్మికుడు కేవలం కోర్టు మధ్యంతర ఉత్తర్వుల రక్షణలో మాత్రమే సర్వీసును కొనసాగించి ఉంటే ("లిటిజియస్ ఎంప్లాయిమెంట్"), ఆ కాలాన్ని పదేళ్ల లెక్కింపులో పరిగణించరు.

• అలాగే, పనిచేస్తున్న పోస్టుకు మంజూరు లేకపోతే, లేదా కార్మికుడికి నిర్దేశిత అర్హతలు లేకపోతే, రెగ్యులరైజేషన్ దావా నిలబడదు.

• కొన్ని సందర్భాలలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఉద్దేశపూర్వకంగా శాశ్వత పోస్టులను మంజూరు చేయకుండా ఉంచి, ఆ కారణంగానే రెగ్యులరైజేషన్‌ను తిరస్కరించే ధోరణి కూడా కనిపిస్తుంది.

• అయితే ఇలాంటి సందర్భాలలో, పని శాశ్వత స్వభావం కలిగినదని రుజువైతే, కోర్టులు ప్రభుత్వాన్ని పోస్టులు సృష్టించాలని ఆదేశించిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి.
  

2025-2026లో వెలువడిన ధరమ్ సింగ్, భోలా నాథ్ తీర్పులు, 2024లో వచ్చిన జగ్గో తీర్పుతో కలిపి చూస్తే, సుప్రీంకోర్టు ఉమాదేవి సూత్రాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టలేదు, కానీ దానిని దుర్వినియోగం చేసే ప్రభుత్వాల తీరుపై కచ్చితంగా కళ్లెం వేస్తోంది. దశాబ్దాల తరబడి శాశ్వత స్వభావం గల పనులు చేయిస్తూ, కార్మికులను తాత్కాలిక హోదాలోనే ఉంచడం, ఆర్థిక కొరత సాకుతో లేదా కాంట్రాక్టు క్లాజుల ద్వారా రెగ్యులరైజేషన్‌ను తప్పించుకోవడం ఇకపై సులభం కాదని ఈ తీర్పులు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. దినసరి వేతన కార్మికులు తమ దావాను బలంగా నిలబెట్టుకోవాలంటే, తాము మంజూరైన పోస్టుపై పనిచేస్తున్నామని, తమ నియామకం క్రమరహితమే తప్ప చట్టవిరుద్ధం కాదని, పదేళ్లకు పైగా నిరంతర సర్వీసు చేశామని, తాము నిర్వహిస్తున్న పని శాశ్వత స్వభావం కలిగినదని రుజువు చేసుకోవడం అత్యంత కీలకం. ఈ అంశాలను దృఢంగా నిరూపించగలిగితే, నేటి న్యాయస్థానాలు రెగ్యులరైజేషన్ దావాలను సానుకూలంగా పరిశీలించే అవకాశం మెరుగవుతోంది.